Ang Imperyong Kastila (Kastila: Imperio español) ay isa sa pinakamalalaking mga imperyo sa mundo at naging ang unang pandaigdigang imperyo sa kasaysayan ng mundo.
Ang Espanya ang sentro ng isa sa unang Imperyong Kolonyal. Pinamamahalaan ng Espanya ang kanyang malawak na overseas empire hanggang ika-19 na siglo. Ayon kay Henry Kamen, nilikha ng Imperyo ang Espanya, sa halip na ang Imperyo ang nilikha ng Espanya.
Paghahari At Pagsalakay title=Imperyong Kastila style=width:100%;text-align:center; onerror=this.onerror=null;this.src='https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTKGp-Njeepx-2paUC-0157_5HEjGe5grQVl6N7rxdnIGpHtEMk-IqFS8O4v7Nyi8bHR5o&usqp=CAU'; />
Isa sa pinakamalawak na imperyo ang Imperyong Espanyol sa kasaysayan at isa sa mga unang imperyong pandaidigan. Noong ika-15 at 16 na dantaon, ang Espanya ang taga-pagtaguyod ng pagdaigdigan ekplorasyon at pananakop ng Europa. Binuksan ng Espanya ang kalakalan sa mga karagatan - sa Karagatang Aantiko sa pagitan ng Espanya at Amerika, at sa Karagatang Pasipiko sa pagitan ng Asya-Pasipiko at Mehiko sa pamamagitan ng Pilipinas. Ibinagsak ng mga conquistador ang kabihasnang Azteca, Inca at Maya at malaya nitong inangkin ang malawak na lupalop ng Timog at Hilagang Amerika. May isang panahong nasa tugatog ito sa pangingibabaw ng lakas nito sa mga karagatan dahil sa kanyang hukbong pandagat at pangingibabaw ng hukbong sandatahang tercios nito sa larangan ng mga sagupaan sa Europa. Nagtamasa ng ginintuang edad sa kultura ang Espanya noong ika-16 at 17 dantaon.
Ap Gr. 8 Q3 ( Module 3)
Mula sa kalagitnaan ng ika-16 na dantaon, ang mga minahan ng ginto at pilak sa Amerika ang nagtaguyod sa lakas militar ng koronang Habsburgo ng Espanya sa mahabang sunud-sunod ng pakikidigma nito sa Europa at Hilagang Aprika. Natamo ng imperyong Espanya ang pinakamalawak nitong teritoryo sa mundo noong ika-17 at 18 na dantaon, datapuwat nagsimula itong humupa sa pabago-bagong kapalarang pangmilitar at pangkalakalan mula ng mga 1640. Mula sa mga bagong karanasang ito ng pahirap at pagdurusa sa pagpapalawak ng imperyo, nagbalangkas ang mga eskolar na Espanyol ng mga makabagong kaisipan tungkol sa batas natural, kasarinlan, batas pandaigdig, digmaan at ekonomika – gayundin ang pagkuwestyon sa katarungan ng imperyalismo – sa magkakalapit ng paaralang pang-isip na tinawag ng Eskwela ng Salamanca.
Ang patuloy na pakikibaka ng Espanya sa mga karibal na lakas ay nagdulot ng sigalot teritoryal, komersiyal at panrelihiyon na nang lumaon ay nagdulot sa mabalagal na paghupa ng kapangyarihan nito sa simula kalagitnaan ng ika-17 dantaon. Madalas ang pakikidigma nito sa imperyong Otomano sa Mediterraneo; sa Europa, ang Pransiya ay naging kasinglakas nito. Sa karagatan, unang karibal nito ang Portugal na sinundan ng mga Ingles at Holandes. Dagdag pa rito, ang mga piratang Ingles, Holandes at Frances sa karagatan, ang malawak na pagtulong ng militar nito sa kanyang mga nasasakupan, ang pagtaas ng katiwalian sa pamahalaan, at hindi pagsulong pang-ekonomiya na dulot ng tustosing militar nito ang sa dakong huli ay nagdulot sa paghina ng imperyo.
Natapyas ang imperyo nito sa Europa sa Kapayapaan sa Utrecht (1713) na nag-alis sa Espanya ng mga natitira nitong teritoryo sa Italia at Mabababang Bansa (Nederlands). Nang lumaon bumuti ang kapalaran nito ngunit naging segunda lamang ito sa politika sa Europa.
Araling Panlipunan: Quarter 3
Gayunpaman, napanatili at napalawak nito ang kanyang imperyo sa labas ng Europa hanggang siglo 19 nang magulantang ito sa Digmaang Peninsular na nagbunsod sa deklarasyon ng kalayaan sa Quito (1809), Kolombya (1810), Venezuela at Paraguay (1811) at sunod-sunod na rebolusyon na naghiwalay sa mga teritoryo nito sa Amerika. Napanatili nito ang ilang mahahalagang bahagi ng imperyo sa Caribe (Cuba at Puerto Rico); Asya (Filipinas), at Oceania (Guam, Micronesia, Palau, at Hilagang Mariana) hanggang sa pagdating ng Digmaang Espanyol-Amerikano noong 1898. Ang pagsali ng Espanya sa Agawan sa Africa ay maliit lamang: hawak na nito ang Hispanong Morocco hanggang 1956 at ang Hispanong Guinea at Hispanong Sahara ay hawak hanggang 1968 at 1975 sa magkasunod na nabanggit. Ang Isla Canaria, Ceuta, Melilla ay mga dibisyong administratibo na magpahanggang ngayon ay bahagi ng Espanya, at ang Isla de Alborán, Isla Perejil, Islas Chafarinas, Peñón de Alhucemas, at Peñón de Vélez de la Gomera ay mga teritoryong bahagi pa rin ng Espanya. Gayundin, ayon sa UN, ang “Hispanong Sahara/Kanlurang Sahara” na inangkin ng Morocco noong 1976 ay teknikong nasa ilalim ng Administrasyong Espanyol hanggan ngayon.
Ang mga kapangyarihang kasangkot sa imperyong Espanyol ay masisilip sa mga imperyong Aragones, Burgonya, at Portuges. Noong huling 250 taon ng Reconquista, hinayaan ng monarkyang Kastila ang maliit ng musulmanong kahariang taifa ng Granada na nasa timog-silangan kapalit ng gintong buwis, tinatawag na parias, na nagpatuloy sa pagdaloy ng ginto sa Europa mula sa rehiyon ng Niger sa Africa. Nakilahok din ang Kastila sa Hilagang Africa upang tapatan nito ang imperyong Portuges nang simulang sakupin ni Enrique III ng Kastila ang Islas Canarias noong 1402 sa ilalim ng pyudal na kasunduan nito kay Jean de Béthencourt isang nobleng Normano. Ang pagsakop ng Islas Canarias, na tahanan ng mga taong Guanche, ay natapos lamang nang manalo ang hukbong sandatahan ng Koronang Kastila sa mahaba at madugong pakikidigma sa mga pulo ng Gran Canaria (1478–1483), La Palma (1492–1493) at Tenerife (1494–1496).
Ang pag-iisang dibdib ng mga Reyes Catolicos (Fernando II ng Aragon at Isabel I ng Kastila) ang bumuo sa kompederasyon ng reyno na may kanya-kanyang administrasyon na pinamumunuan ng isang monarkya. Ayon kay Henry Kamen, ang Espanya ay gawa ng imperyo hindi ang imperyo ay gawa ng Espanya.
Ang Dalawang Bansang Sumakop Sa Pilipinas: Estados Unidos At Japan
Noong 1492, pinatalsik ng Espanya ang huling haring musulmano ng Granada. Matapos silang manaig, nikipag-ayos ang monarkyang Espanyol kay Cristobal Colon, isang mandaragat mula sa Genoa, na sumusubok marating pakanluran ang Cipangu. Nakikipag-unahan ang Kastila sa Portugal sa eksplorasyon upang marating ang Dulong Silangan nang magproposisyon si Colon kay Isabel. Aksidenteng ‘natuklasan’ ni Colon ang Amerika na nagsimula sa pananakop nito sa lupalop. Ang mga pulong Indios ay sakop ng Kastila.
Ang pag-angkin ng Espanya sa mga lupang ito ay pinagtibay ng Inter caetera isang boletin ng Papa noong 1493 at sinundan agad ng Kasunduan sa Tordesillas noong 1494 kung saan ang mundo ay hinahati sa dalawang hemispero na inaangkin sa pagitan ng Espanya at Portugal. Ang mga aksiyong ito ang nagbigay sa Espanya ng eksklusibong karapatan na magtatag ng mga pamayanan sa Nuevo Mundo (Nuevo Mundo) mula Alaska hanggang Kabong Sungay (maliban sa Brasil) gayundin sa mga kanlurang bahagi ng Asya. Ang imperyong Kastila ay bunga ng mabilis na pagpapalawak ng pananakop sa Nuevo Mundo gayundin sa Filipinas at nasasakupan nito sa Africa kung saan sinilo ng mga Kastila ang Melilla noong 1497 at Oran noong 1509.
Nagpasyang suportahan ng monarkiyang katoliko ang angkang Aragones ng Napoli laban kay Carlos VIII ng Pransiya sa Digmaang Italiano ng 1494. Bilang hari ng Aragon, nasangkot si Fernando sa pakikibaka laban sa Pransiya at Venezia upang makontrol ang Italia; ang awayang ito ang naging ubod sa palakad panlabas ni Fernando bilang isang hari. Sa mga labanang ito nanaig ang mga sundalong Espanyol laban sa mga kabalyerong Franses. Dito nabuo ni Gonzalo Fernández de Córdoba ang halos walang talong sandatahang Espanyol ng siglo 16 at 17.
Kabayanihan Ng Moro At Katutubo: Pagpupugay Sa Kanilang Malayang Komunidad Sa Harap Ng Kolonyal Na Paghahari Ng Espanya Sa Pilipinas
Ang pagkamatay ni Gaston de Foix, isang heneral na Frances at Labanan sa Ravenna (1512). Nang mamatay ni Reyna Isabel, si Fernando ang nag-iisang monarkya ng Espanya. Nagtakda ito ng mas agresibong palakad noong pa mang buhay si Isabel. Pinalawak nito ang impluwensiya ng Espanya sa Italia at laban sa Pransiya. Ang unang paggugol ni Fernando sa pwersang Espanyol ay nangyari noong Digmaan ng mga Liga ng Cambria laban sa Venezia kung saan ipinakita ng mga sundalong Espanyol kasama ang mga kaalyado nitong mga Frances sa Labanan ng Agnadello (1509). Matapos ang isang taon, naging bahagi si Fernando ng Banal na Liga laban sa Pransiya kung saan nabigyan ito ng pagkakataong angkinin ang Milan – kung saan may dinastiyang habol ito – at ang Navarra. Hindi gaanong naging matagumpay ang digmaang ito kaysa laban sa Venezia, at noong 1516, pumayag ang Pransiya na makipag-ayos na nagpaparaya sa Milan sa ilalim nito at pagkilala sa pangingibabaw ng Espanya sa Alta Navarra.
Noong naging matagumpay ang pamamayanan sa La Española noong unang dako ng 1500, nagsimulang maghanap ng ibang sasakupin ang mga mananakop. Ang mga hindi umunlad sa Hispaniola ay naging masidhi sa paghahanap ng tagumpay sa mga bagong itatayong pamayanan. Mula rito, sinakop ni Juan Ponce de León ang Puerto Rico at ni Diego Velázquez ang Cuba. Ang Darién sa Panama ang kauna-unahang pamayanan sa lupalop na ito na sinakop ni Vasco Núñez de Balboa noong 1512. Noong 1513, tinawid ni Balboa ang Isthmus ng Panama kung saan pinamunuan nito ang unang ekspedisyong Europeo upang masilayan ang Dagat Pacifico mula sa kanlurang pasigan ng Nuevo Mundo. Inangkin ni Balboa ang Dagat Pacifo pati ang lahat ng mga pulo rito para sa Korona ng Espanya na nagdulot ng matibay at mahalagang kasaysayan.
Madalas lusubin ng mga piratang Berbero mula sa Hilagang Africa ang mga pasiging nayon at bayan ng Espanya, Italia at mga pulo sa Meditereneo. Ang Formentera ay iniwanang panandalian ng mga namamayan dito at kung saan ang mahabang pasigan ng Espanya at Italia ay tuluyang iniwan ng mga tao. Ang pinakabantog na korsaryo noong panahong ito ay si Barbarossa (“Mapulang Balbas”) na isang Turko. Ayon kay Robert Davis, may pagitan sa 1 milyon at 1.25 milyong Europeo ang hinuli ng mga pirata ng Hilagang Africa at ipinagbili bilang alipin sa Hilagang Africa at imperyong Otomano noong pagitan ng siglo 16 at 19.
Pagiging Kolonya Ng Espanya
Ang mga haligi ni Hercules na
Noong 1492, pinatalsik ng Espanya ang huling haring musulmano ng Granada. Matapos silang manaig, nikipag-ayos ang monarkyang Espanyol kay Cristobal Colon, isang mandaragat mula sa Genoa, na sumusubok marating pakanluran ang Cipangu. Nakikipag-unahan ang Kastila sa Portugal sa eksplorasyon upang marating ang Dulong Silangan nang magproposisyon si Colon kay Isabel. Aksidenteng ‘natuklasan’ ni Colon ang Amerika na nagsimula sa pananakop nito sa lupalop. Ang mga pulong Indios ay sakop ng Kastila.
Ang pag-angkin ng Espanya sa mga lupang ito ay pinagtibay ng Inter caetera isang boletin ng Papa noong 1493 at sinundan agad ng Kasunduan sa Tordesillas noong 1494 kung saan ang mundo ay hinahati sa dalawang hemispero na inaangkin sa pagitan ng Espanya at Portugal. Ang mga aksiyong ito ang nagbigay sa Espanya ng eksklusibong karapatan na magtatag ng mga pamayanan sa Nuevo Mundo (Nuevo Mundo) mula Alaska hanggang Kabong Sungay (maliban sa Brasil) gayundin sa mga kanlurang bahagi ng Asya. Ang imperyong Kastila ay bunga ng mabilis na pagpapalawak ng pananakop sa Nuevo Mundo gayundin sa Filipinas at nasasakupan nito sa Africa kung saan sinilo ng mga Kastila ang Melilla noong 1497 at Oran noong 1509.
Nagpasyang suportahan ng monarkiyang katoliko ang angkang Aragones ng Napoli laban kay Carlos VIII ng Pransiya sa Digmaang Italiano ng 1494. Bilang hari ng Aragon, nasangkot si Fernando sa pakikibaka laban sa Pransiya at Venezia upang makontrol ang Italia; ang awayang ito ang naging ubod sa palakad panlabas ni Fernando bilang isang hari. Sa mga labanang ito nanaig ang mga sundalong Espanyol laban sa mga kabalyerong Franses. Dito nabuo ni Gonzalo Fernández de Córdoba ang halos walang talong sandatahang Espanyol ng siglo 16 at 17.
Kabayanihan Ng Moro At Katutubo: Pagpupugay Sa Kanilang Malayang Komunidad Sa Harap Ng Kolonyal Na Paghahari Ng Espanya Sa Pilipinas
Ang pagkamatay ni Gaston de Foix, isang heneral na Frances at Labanan sa Ravenna (1512). Nang mamatay ni Reyna Isabel, si Fernando ang nag-iisang monarkya ng Espanya. Nagtakda ito ng mas agresibong palakad noong pa mang buhay si Isabel. Pinalawak nito ang impluwensiya ng Espanya sa Italia at laban sa Pransiya. Ang unang paggugol ni Fernando sa pwersang Espanyol ay nangyari noong Digmaan ng mga Liga ng Cambria laban sa Venezia kung saan ipinakita ng mga sundalong Espanyol kasama ang mga kaalyado nitong mga Frances sa Labanan ng Agnadello (1509). Matapos ang isang taon, naging bahagi si Fernando ng Banal na Liga laban sa Pransiya kung saan nabigyan ito ng pagkakataong angkinin ang Milan – kung saan may dinastiyang habol ito – at ang Navarra. Hindi gaanong naging matagumpay ang digmaang ito kaysa laban sa Venezia, at noong 1516, pumayag ang Pransiya na makipag-ayos na nagpaparaya sa Milan sa ilalim nito at pagkilala sa pangingibabaw ng Espanya sa Alta Navarra.
Noong naging matagumpay ang pamamayanan sa La Española noong unang dako ng 1500, nagsimulang maghanap ng ibang sasakupin ang mga mananakop. Ang mga hindi umunlad sa Hispaniola ay naging masidhi sa paghahanap ng tagumpay sa mga bagong itatayong pamayanan. Mula rito, sinakop ni Juan Ponce de León ang Puerto Rico at ni Diego Velázquez ang Cuba. Ang Darién sa Panama ang kauna-unahang pamayanan sa lupalop na ito na sinakop ni Vasco Núñez de Balboa noong 1512. Noong 1513, tinawid ni Balboa ang Isthmus ng Panama kung saan pinamunuan nito ang unang ekspedisyong Europeo upang masilayan ang Dagat Pacifico mula sa kanlurang pasigan ng Nuevo Mundo. Inangkin ni Balboa ang Dagat Pacifo pati ang lahat ng mga pulo rito para sa Korona ng Espanya na nagdulot ng matibay at mahalagang kasaysayan.
Madalas lusubin ng mga piratang Berbero mula sa Hilagang Africa ang mga pasiging nayon at bayan ng Espanya, Italia at mga pulo sa Meditereneo. Ang Formentera ay iniwanang panandalian ng mga namamayan dito at kung saan ang mahabang pasigan ng Espanya at Italia ay tuluyang iniwan ng mga tao. Ang pinakabantog na korsaryo noong panahong ito ay si Barbarossa (“Mapulang Balbas”) na isang Turko. Ayon kay Robert Davis, may pagitan sa 1 milyon at 1.25 milyong Europeo ang hinuli ng mga pirata ng Hilagang Africa at ipinagbili bilang alipin sa Hilagang Africa at imperyong Otomano noong pagitan ng siglo 16 at 19.
Pagiging Kolonya Ng Espanya
Ang mga haligi ni Hercules na